Savunma Sanayi

TEI-TJ90 turbojet motoru özellikleri ve Şimşek’teki görevi

TEI-TJ90, küçük insansız hava araçları için geliştirilen ve Şimşek hedef uçağıyla uçuşu belgelenen bir turbojet. Motorun itki ve ağırlık değerleri, deneysel uçuş ile platform testi arasındaki fark ve eklemeli imalat çalışmalarındaki rolü, üretim ve teslimat bilgilerini derledik.

TEI-TJ90’ın iç bileşenlerini gösteren kesitli fiziksel motor örneği. TEI arşiv fotoğrafı.

TEI-TJ90, TUSAŞ Motor Sanayii’nin (TEI) küçük insansız hava araçları için geliştirdiği turbojet motoru. Program, şirketin daha önce geliştirdiği TJ35’ten daha yüksek itki elde etmek amacıyla Ocak 2011’de TÜBİTAK TEYDEB desteğiyle başladı.

Motorun en bilinen uygulaması TUSAŞ’ın Şimşek hedef uçağı. Hava savunma sistemlerinin takip ve atış eğitimlerinde kullanılan Şimşek’e uçuşu TJ90 sağlıyor. Motor ayrıca TEI’nin eklemeli imalat çalışmalarında yanma odası denemelerinin yapıldığı platform oldu.

TEI-TJ90 künyesi

ÜreticiTUSAŞ Motor Sanayii (TEI)
TürTurbojet
Azami itki390±10 N
Kuru ağırlık4,75 kg (motor kontrol sistemiyle 6,95 kg)
Uzunluk / çap380 mm / 153,5 mm
Azami şaft devri96.000 dev/dak
Özgül yakıt tüketimi0,17 kg/(N·saat)
Bakım aralığı25 saatin üzerinde
PlatformTUSAŞ Şimşek hedef uçağı

Turbojet itkiyi nasıl üretir?

Turbojet, çevresindeki havayı kullanan bir gaz türbini. Hava girişinden alınan akış kompresörde sıkıştırılır, yanma odasında yakıtla enerji kazanır ve türbinden geçer. Türbinin aldığı enerjinin bir bölümü kompresörü döndürür, egzozdan hızlanarak çıkan gaz ise itkiyi oluşturur. Bu yüzden turbojetin gücü beygirle değil, newton cinsinden itkiyle ölçülür.

İtki, boyut ve ağırlık değerleri

TEI’nin TJ90 broşüründe azami itki 390±10 newton, azami şaft devri dakikada 96.000 devir olarak veriliyor. Motor 380 milimetre uzunluğa ve 153,5 milimetre çapa sahip. Kuru motor ağırlığı 4,75 kilogram, motor kontrol sistemiyle birlikte 6,95 kilogram. Broşürde bakım aralığı 25 saatin üzerinde gösteriliyor.

TJ90, TEI’nin turbojet ailesinde ortadaki yeri tutuyor. Öncülü TJ35 178 newton itki üretirken, ROKETSAN ile geliştirilen gemisavar füze motoru TJ300 1.400 newton seviyesine çıkıyor.

TEI turbojet motorlarının azami itkisiAzami itki (N)
TEI-TJ3001.400
TEI-TJ90390
TEI-TJ35178
TEI turbojet motorlarının azami itkisi
MotorAzami itki (N)
TEI-TJ35178
TEI-TJ90390
TEI-TJ3001.400

Kaynak: TEI

Yakıt tüketimi ve menzil

Katalogdaki özgül yakıt tüketimi 0,17 kg/(N·saat). Bu değer tüketimin üretilen itkiye göre tanımlandığını gösteriyor ve NASA’nın açıklamasına göre aynı motorda hız ve irtifayla değişiyor. Motorun tek başına bir menzili yok: Havada kalış süresi ve menzil, motoru taşıyan uçağın yakıtına, gövdesine ve görev profiline göre belirleniyor.

Kontrol ünitesi ve platformla bütünleşme

TJ90’ın resmî ürün sayfasında yerli elektronik kontrol ünitesi, yer istasyonuyla veri bağlantısı, elektrikli başlatma ve kerosenle başlatma özellikleri sıralanıyor. Mancınık kalkışının yüklerine dayanım ile elektromanyetik girişim ve uyumluluk da motorun açıklanan nitelikleri arasında. Bu özellikler, motorun test standından mancınıkla fırlatılan bir hedef uçağa taşınması için gerekliydi.

TUSAŞ Şimşek hedef uçağının arkadan görünümü, TJ90 motorunun egzoz çıkışı
Şimşek hedef uçağına gerekli gücü TEI-TJ90 turbojet sağlıyor.

2011’den 2017’ye test aşamaları

Resmî broşür üç eşiği tarihliyor: İlk motor testi 30 Haziran 2011, deneysel ilk uçuş testi 5 Haziran 2013, Şimşek platformuyla ilk uçuş testi 7 Haziran 2017. TEI’nin 12 Ağustos 2020 tarihli değerlendirmesi de Şimşek’le ilk uçuşu 2017 olarak kaydediyor.

TEI POST’un 133’üncü sayısına göre Şimşek uçuşu Sivrihisar Askerî Üs bölgesinde, yaklaşık 10.000 feet irtifada ve 200 knot hızda belirlenen profille yapıldı. Aynı metinde motorun itkisi deniz seviyesi koşullarında 400 newton olarak veriliyor.

Şimşek’te TJ90’ın görevi

TUSAŞ, Şimşek’i hava savunma sistemlerinin takip ve atış eğitimleri için uçak ve füze benzetimi yapan yüksek hızlı hedef uçak olarak tanımlıyor. Uçakta radar izini artıran sistemler, kızılötesi iz artırıcı ve atışın hedefe ne kadar yakından geçtiğini ölçen skor kaydedici bulunuyor. Mancınıktan kalkış, gemiden kullanım ve paraşütle geri alma ise platformun kabiliyetleri. TJ90 bu sistemde uçağı eğitim profilinde uçuran itki kaynağı.

Eklemeli imalatta TJ90’ın rolü

TJ90, TEI’nin eklemeli imalat çalışmalarında da kullanıldı. Şirketin 2026 sürümlü teknoloji broşürüne göre geleneksel üretimde dokuz parçanın birleştirilmesiyle yapılan yanma odası 2016’da tek parça prototip olarak üretildi, prototipin yer testleri 2017’de tamamlandı. TEI POST’taki YAKUT Projesi değerlendirmesi de eklemeli üretilen yanma odasının TJ90 ile test edildiğini bildiriyor.

TJ35, TJ65 ve TJ300 ile ilişkisi

TJ35, TEI’nin küçük gaz türbinlerinde yetkinlik kazanmak için 2004-2005 döneminde başlattığı önceki program. Resmî sayfasında 178 newton azami itki ve hava ile propanla başlatma bilgisi yer alıyor. TJ90, bu motordan daha yüksek itki ihtiyacıyla doğdu.

TJ300 ise TEI ile ROKETSAN’ın Eylül 2017’deki protokolüyle başlayan orta menzilli gemisavar füze motoru programı. Üretici ilk prototip testini 25 Şubat 2020 olarak tarihlendiriyor. TJ65 de TEI’nin fuar duyurularında TJ90 ile birlikte anılan ayrı bir mini turbojet.

İhracat ve 2026’daki durumu

TEI’nin 16 Kasım 2022 tarihli duyurusuna göre TJ90, Pakistan’daki IDEAS fuarında sergilendi ve şirket bölgedeki ihracat fırsatlarını takip ediyor. TEI’nin 5 Mayıs 2026 tarihli SAHA duyurusunda ise TJ90, TJ65 ile birlikte şirketin mini turbojetleri arasında yer aldı. Aynı portföyde turbofan, turboşaft ve pistonlu havacılık motorları da sergilendi.

TEI-TJ90’ın önemli tarihleri

  1. Ocak 2011: TJ35’ten daha yüksek itki hedefleyen geliştirme çalışmaları başladı.
  2. 30 Haziran 2011: İlk motor testi yapıldı.
  3. 5 Haziran 2013: Deneysel ilk uçuş testi yapıldı.
  4. 2016-2017: Eklemeli üretilen tek parça yanma odası prototipi üretildi ve yer testlerinden geçti.
  5. 7 Haziran 2017: Şimşek platformuyla ilk uçuş testi yapıldı.
  6. 16 Kasım 2022: TJ90, IDEAS Pakistan fuarında sergilendi.
  7. 5 Mayıs 2026: SAHA 2026’da TEI’nin mini turbojet portföyünde yer aldı.

Sık sorulan sorular

TEI-TJ90 kaç newton itki üretiyor?

Resmî teknik broşürde azami itki 390±10 newton olarak veriliyor. TEI’nin eski kurumsal metinlerinde deniz seviyesi koşulları için 400 newton ifadesi geçiyor.

TJ90’ın ilk uçuşu ne zaman yapıldı?

Deneysel ilk uçuş testi 5 Haziran 2013’te, Şimşek platformuyla ilk uçuş testi 7 Haziran 2017’de yapıldı.

TJ90 hangi hava aracında kullanılıyor?

Motorun bilinen uygulaması TUSAŞ’ın Şimşek hedef uçağı. Şimşek, hava savunma sistemlerinin takip ve atış eğitimlerinde hedef olarak kullanılıyor.

TJ90 Pakistan’a ihraç edildi mi?

TEI, motorun IDEAS 2022 fuarında sergilendiğini ve bölgedeki ihracat fırsatlarını takip ettiğini duyurdu. Satış ya da teslimat açıklanmadı.

Kaynaklar: TEI · TEI — TJ90 teknik broşürü, erişim 16 Ekim 2026 · TEI POST 133 — Şimşek uçuşu, PD155 teslimatı ve YAKUT, sayfa 14, erişim 16 Ekim 2026 · TEI — 35’inci yıl program değerlendirmesi · TEI — Eklemeli imalat teknolojileri, V 2026/1 · TUSAŞ — Şimşek ürün sayfası, erişim 16 Ekim 2026 · TEI — TJ35 ürün sayfası, erişim 16 Ekim 2026 · TEI — TJ300 ürün sayfası, erişim 16 Ekim 2026 · TEI — Özgün motorlar IDEAS Pakistan’da · TEI — SAHA 2026 motor portföyü · NASA Glenn — Turbojet itkisinin temel açıklaması · NASA Glenn — Özgül yakıt tüketimi · NASA Glenn — Havada kalış ve menzil, erişim 16 Ekim 2026