Yedi yıl izlenen gezegenin yıldız ışığındaki izi kayboldu
TOI-2535 b’nin geçişleri beklenen zamandan altı saate kadar sapıyordu. Gökbilimcilere göre henüz görülmeyen bir komşunun çekimi, gaz devinin yörüngesini eğiyor.

Haberi paylaşmak ister misin?
NASA’nın TESS uzay teleskobu, Nisan 2019’da TOI-2535 yıldızının parlaklığında küçük bir düşüş kaydetti. Jüpiter büyüklüğünde bir gezegen yıldızın önünden geçiyordu. Teleskop Mart 2026’da aynı yıldıza baktığında gezegen yörüngesindeydi ama Dünya’dan bakıldığında artık yıldızın önünden geçmiyordu.
Los Angeles’taki Kaliforniya Üniversitesinden (UCLA) Samuel Yee ve ekibi, bu değişimi The Astrophysical Journal Letters’ta yayımlanan araştırmada yedi yıla yayılan uzay ve yer gözlemleriyle izledi. Ekibe göre TOI-2535 b, tek bir yıldızın çevresinde dolandığı doğrulanan gezegenler arasında, geçişlerinin kayboluşu doğrudan gözlenen ilk örnek. Geçiş zamanları ve yıldızın hareketi, gaz devini başka bir gezegenin çektiğine işaret ediyor.
2019’da yıldızın ortasına yakın, 2025’te kenarında
TOI-2535 b, Dünya’dan yaklaşık 1.000 ışık yılı uzakta. Yıldızına öyle yakın ki bir turunu yaklaşık 8,24 günde tamamlıyor. Güneş Sistemi’nin en kısa yılına sahip Merkür bile aynı tur için 88 güne ihtiyaç duyuyor. Gökbilimciler, yıldızlarına bu kadar yakın dolanan gaz devlerini “sıcak Jüpiter” olarak adlandırıyor.
TESS, gökyüzünü bölge bölge tarıyor. Bir gezegen yıldızıyla teleskobun arasından geçince yıldız ışığının bir bölümünü kesiyor. Işık eğrisi denen parlaklık grafiğindeki çukurun derinliği, gezegenin yıldızın ne kadarını örttüğünü; bir çukurdan ötekine geçen süre ise yörünge dönemini ölçmeye yarıyor.
TESS bu yıldızı beş ayrı gözlem döneminde izledi. İlk geçişlerde gezegen, yıldız diskinin ortasına yakın bir yol izliyordu. Sonraki yıllarda iz kenara doğru kaydı: Gezegen yıldızın daha küçük bir bölümünü, daha kısa süreyle örttü. Ekip geçiş yolundaki kaymayı yılda yaklaşık 0,16 yıldız yarıçapı olarak hesapladı. Mart 2026 verilerinde beklenen saatin iki yanında da geçiş izi bulunamadı.
İkinci gezegeni ele veren altı saatlik sapma
Bazı geçişler sabit bir yörünge dönemine göre hesaplanan saatten altı saat erken, bazıları da altı saate kadar geç gerçekleşti. Gökbilimciler bu sapmaları ve geçiş sürelerindeki değişimi, Arizona’daki 3,5 metrelik WIYN teleskobunun NEID tayfölçerinden aldıkları verilerle birlikte inceledi. Tayfölçer yıldız ışığındaki küçük dalga boyu kaymalarını ölçüyor. Böylece yıldızın, çevresindeki gezegenlerin çekimiyle bize doğru ya da bizden uzağa nasıl hareket ettiği izlenebiliyor.
Ölçümlere uyan modellerde komşu gezegenin kütlesi Satürn’ünki kadar ya da daha büyük. İki yörünge düzlemi arasında en az yaklaşık 5 derecelik bir açı var. Gezegenlerin birbirine uyguladığı çekimle yörünge düzlemleri, dönen bir topacın ekseni gibi yavaşça yön değiştiriyor. Yee, UCLA’ya yaptığı açıklamada bunu şöyle anlattı: “Gezegenin yörüngesi o kadar hızlı eğiliyor ki biz izlerken geçişi kayboldu.”
Artemis III için Ay yolculuğundan önce Dünya yörüngesinde sınav
Türkiye Uzay Ajansı ve NASA ortaklığı: Artemis’in 71. üyesi olduk!
Gece bile Dünya’ya Güneş ışığı getirecek ilk uzay aynası uydusu fırlatılıyorİki yıldızlı bir sistemde geçişler 800 gün kesilmişti
NASA’nın Kepler teleskobu benzer bir olayı iki yıldızın çevresinde dolanan Kepler-413 b’de izlemişti. 2014’te duyurulan bu gezegen iki cüce yıldızı yaklaşık 66 günde bir turluyor. Kepler’in ilk 180 günlük verisinde üç geçiş vardı. Sonraki 800 gün boyunca hiç geçiş görülmedi, ardından beş geçiş peş peşe kayda girdi.
Kepler-413 sisteminde iki yıldız da birbirinin çevresinde hareket ediyor. Gezegenin yörüngesi de yıldız çiftinin yörünge düzlemine göre eğik. TOI-2535 b’de ise gökbilimciler tek bir yıldızın önündeki geçişlerin kayboluşuna tanık oldu. UCLA ekibi, yörüngenin yeniden uygun açıya gelmesinin yaklaşık 30 ila 50 yıl sürebileceğini, komşu gezegenin ise daha önce yıldızın önünden geçebileceğini öngörüyor.

Bir gaz devi yıldızına nasıl bu kadar yaklaştı?
1995’te Güneş benzeri bir yıldızın çevresinde keşfedilen ilk gezegen de bir sıcak Jüpiter’di. 51 Pegasi b’nin bir yılı yaklaşık dört gün, yani TOI-2535 b’ninkinin yarısı kadar. Gökbilimciler o gezegeni de yıldızına uyguladığı çekimin izinden buldu. Bugüne dek keşfedilen yüzlerce sıcak Jüpiter arasında, hemen yakınında yörüngesini böylesine değiştirecek dev bir komşusu olanların sayısı az.
Bu komşu, TOI-2535 b’nin bugünkü yerine nasıl geldiğini de açıklayabilir. Gaz devlerinin yıldızdan uzakta oluştuğu senaryolardan birinde, başka bir gök cisminin çekimi gezegeni yıldızın yakınından geçen uzun, eliptik bir yörüngeye savuruyor. Diğerinde ise gezegen, genç yıldızı çevreleyen gaz diskiyle etkileşerek yavaş yavaş içeri göç ediyor. Yee, iki gezegenin bugün birbirine bu kadar yakın kalmasını disk içinde göç senaryosunu destekleyen bir ipucu olarak görüyor.